28. Yasama Dönemi içinde 4 Ağustos 2026 tarihli 2/3795 esas numaralı teklif verilmiştir. Teklif ile; Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların uymaları gereken etik ilkelerin belirlenmesi, TBMM bünyesinde Siyasi Etik Kurulunun kurulması ile Kurulun görev ve yetkileri ile çalışma usul ve esaslarının belirlenmesinin amaçlandığı belirtilmektedir.
Siyasi Etik Kanunu Teklifi, siyasetçilerin ve üst düzey kamu yöneticilerinin uyması gereken etik ilkeleri belirlemek, çıkar çatışmalarını önlemek ve meclis bünyesinde denetim mekanizmaları kurmak amacıyla uzun yıllardır farklı partiler tarafından TBMM gündemine getirilen ancak yasalaşma süreci devam eden bir konudur. Siyasi Etik Kanunu veya Siyasi Ahlaksızlıkla Mücadele ve Siyasi Etik Kanunu adlarıyla teklifler sunulmuş, ancak bu teklifler genellikle komisyonlarda beklemeli kalmış veya kadük olmuştur. Nihayet 4 Ağustos 2026 tarihinde halihazırdaki kanun teklifi verilmiş olup, bu teklif halen Anayasa Komisyonu’nda görüşülmeyi beklemektedir.
Bir ülkedeki yasama meclisi üyelerinin söz konusu üyelikleriyle bağdaşmayan birtakım faaliyetler içinde bulunması, çağdaş Batı demokrasilerinde, özellikle de ABD’de 20. Yüzyılın ikinci yarısında büyük sorunlara sebep olmuştur. Bahsedilen sorunlar ise bu dönemde yasama üyelerinin faaliyetlerinin etik kurallar üzerine dayandırılmasını amaçlayan kanunların çıkarılmasına giden yolu açmıştır. Bu doğrultuda saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, hesap verebilirlik, kamu yararını gözetme gibi etik ilkelerin belirlenmesi ve bu ilkelerin etkin bir biçimde korunabilmesi adına çağdaş Batı demokrasilerinde siyasi etik kanunları oluşturulmuştur. Bu kanunlarla, bunların emredici hükümleri altında görev yapan yasama meclisi üyelerinin sahip oldukları birtakım politik ayrıcalıkları kullanarak çıkar sağlamasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır.
Siyasi etik kurallarına ilişkin olarak yapılan açıklamaların anlaşılabilmesi adına öncelikle etik kavramından ve bu kavramın ahlakla arasındaki farklılıktan bahsetmek gerekmektedir. Ahlak kuralları toplumdan topluma farklılık gösterebilir, ancak etik kurallar insanı diğer canlılardan ayıran değerler bütünüdür. Bu anlamda ahlak yerel, etik evrensel niteliklidir. Daha net ifade edilirse ahlak, zamana ve mekana göre değişebilir, ancak etik, insanın nasıl davranması konusunda üzerinde uzlaşılmış evrensel ilkeler bütününü ifade eder.
Diğer çağdaş Batı demokrasileri ile kıyaslandığında Türkiye’de yasama meclisi üyelerinin siyasi etik ilkelerine uyumunu temin eden mevzuatın oldukça yetersiz olduğu görülmektedir. Nitekim bu konu, ülkemizde 31.10.1984 tarih ve 3069 Sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyeliği ile Bağdaşmayan İşler Hakkında Kanun ile düzenlenmiş bulunmakta olup, söz konusu kanunun 2. Maddesine göre,
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diğer kamu tüzelkişilerinde ve bunlara bağlı kuruluşlarda; Devletin veya diğer kamu tüzelkişilerinin doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak katıldığı teşebbüs ve ortaklıklarda; özel gelir kaynakları ve özel imkanları kanunla sağlanmış kamu yararına çalışan derneklerin ve Devletten yardım sağlayan ve vergi muafiyeti olan vakıfların, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile sendikalar ve bunların üst kuruluşlarının ve katıldıkları teşebbüs veya ortaklıkların yönetim ve denetim kurullarında görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt işini doğrudan veya dolaylı olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organının teklif, inha, atama veya onamasına bağlı resmi veya özel herhangi bir işle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve altı ayı aşmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi, Meclisin kararına bağlıdır.
Madde metninde ifade edildiği şekliyle milletvekillerinin özel teşebbüslerde görev almasını ve bunların lehine faaliyetlerde bulunmasını engelleyecek herhangi bir hüküm mevcut değildir. Ancak bilindiği üzere özellikle serbest piyasa ekonomisinin ülkemize tam olarak yerleşmesi ile birlikte, birtakım kamu hizmetlerinin görülmesinde özel teşebbüsler önemli görevler alabilmekte, bu yönüyle bunlara kamu hizmetinin gördürülebilmesi söz konusu olmaktadır. Bu doğrultuda artık yasama meclisi üyelerinin gerek özel sektörde gerekse de kamu sektöründe herhangi bir görev alması, siyasi etik ilkeleriyle bağdaşmaz durumdadır.
Bu ve bunlar gibi sakıncaları gidermek amacıyla “Siyasi Etik Kanunu Teklifi” TBMM’ne sunulmuştur. Ayrıca bahsedilen düzenlemenin kanunla yapılması da çağdaş Batı demokrasilerinin öngördüğü standartlara uygundur. Ancak söz konusu kanunun da siyasi etik kurallarını kapsayıcı ve bunları tam anlamıyla gerçekleştirmeye yönelik bir biçimde kaleme alındığını söylemek mümkün gözükmemektedir.
Her şeyden önce kanun taslağında yer alan ilk sorun, milletvekillerinin mal bildirimlerine ilişkin olarak karşımıza çıkmaktadır. 19.4.1990 tarih ve 3628 Sayılı Kanun’a göre, milletvekilleri dahil, beyan zorunluluğu olan tüm kesimlerin, aylık net maaşının 5 katı, maaş ödemesi yapılmayanların 1. derece şube müdür maaşının 5 katına kadar olan gelirleri “beyan dışı” bulunmaktadır. Bunun sonucu olarak milletvekilleri, ödenek ve yolluk aldıkları için halen dönem başında TBMM Başkanlığı’na yaklaşık üç yüz elli bin liranın üzerindeki maaş dışı faiz, kira, tarımsal gelirlerini beyan etmektedirler.
Teklifin “Beyan Yükümlülüğü” başlıklı 4. Maddesinin 3. fıkrasının b bendine göre TBMM üyeleri, yıllık tutarı bir aylık ödenek ve yolluk tutarının beş katına kadar olan tarımsal üretim, kira, faiz ve menkul değer gelirlerini beyan etmekle yükümlü olmamaktadırlar. Bu durumda taslağın kanunlaşması halinde ise, halen üç yüz on bin lira dolayında ödenek ve yolluk alan milletvekilleri, yaklaşık bir buçuk milyon liraya kadar olan tarımsal üretim, kira, faiz ve menkul değer gelirlerini “beyan etme zorunluluğundan” kurtulmaktadırlar.
İkinci olarak taslağın “Beyan Yükümlülüğü” başlıklı 4. Maddesinin 2. Fıkrasının c bendine göre yıllık tutarı, bir aylık milletvekili ödenek ve yolluk tutarına kadar olan toplantıya katılma, konuşma yapma, makale yayımlama ve benzeri nedenlerle edinilen sembolik gelirler de beyan dışı tutulmaktadır. Ancak sembolik olarak nitelendirilen meblağın yüksekliği dikkat çekicidir.
Taslağa ilişkin olarak yapılabilecek eleştirilerden üçüncüsü ve en önemlisi ise taslakla kurulması öngörülen “Siyasi Etik Kurulu”nun oluşumuna ilişkindir.
Taslağın 6. Maddesine göre;
“Siyasi Etik Kurulu, üye sayısı her yasama dönemi başında TBMM Başkanı tarafından en az beş, en fazla dokuz üyeden oluşacak şekilde belirlenir. Kurul, TBMM Başkanı tarafından önerilecek bir üyeden ve her siyasi parti grubu tarafından önerilecek eşit sayıda üyeden oluşur. Kurul üyelerinin seçimi, siyasi parti grupları ve TBMM Başkanı tarafından önerilen adayların Genel Kurulca işaret oyu ile onaylanması ile tamamlanır.
Kurul Başkanı, TBMM tarafından Kurul üyeleri arasından seçilir.”
Örneğin ABD’de eyaletlerde görev yapmakta olup, yasama organı üyelerinin faaliyetlerinin etik kurallara uygunluğunu denetleyen kurulların üyeleri, büyük çoğunlukla üyeleri yasama organı üyesi olmayan kişilerden oluşmaktadır. Nitekim bu durum, kendi faaliyetleri denetlenen milletvekillerinin, kendileri dışında ve yasama organı üyeliğinin getirdiği birtakım haklardan yararlanmayan kişiler tarafından denetlenmesi gerekliliğinin bir sonucudur. Ancak taslağa göre, kurul üyeleri aynı zamanda yasama organı üyesi olacağı gibi, TBMM Başkanı’nın da kurul üzerinde büyük bir etkisinin olacağı da açıktır. Tüm bunlar da hukuki güvenliği önleyecek düzenlemeler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Siyasi etik kurul/komisyonları, milletvekillerinin yalnızca mali değil, tüm faaliyetlerinin siyasi etiğe uygunluğunu denetlemesi gereken kuruluşlardır. Bu sebeple, bunların bağımsız kurullar olarak teşekkül etmesi ve faaliyet göstermesi, söz konusu kurulların etkin, şeffaf ve verimli çalışarak hizmet göstermesine engeldir. Ayrıca taslakta daha önce belirtildiği şekliyle milletvekillerine sunulmuş ayrıcalıkların kaldırılmaması, siyasi etik alanında Batı demokrasilerinde öngörülen standartlara aykırılık teşkil etmektedir.
Doç. Dr. Murat Erdoğan
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Hukuk Fakültesi · Anayasa hukuku
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde anayasa hukuku alanında öğretim üyesidir. Çalışmaları Türk anayasalarında yürütmenin düzenlenişi, seçim sistemleri ve Yüksek Seçim Kurulu kararları, anayasacılık ile demokrasi arasındaki gerilim ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Bu yazıdaki görüşler yazarına aittir ve Denetim İzi’nin görüşlerini yansıtmaz.